Varend Monument

 

Hendrina Johanna, varend monument dat erfgoed terugbrengt naar Den Haag!

 

Een paar begrippen over de historie

Het is je nu niet meer voor te stellen, maar begin vorige eeuw maakte zeilschepen als de museumboot Hendrina Johanna nog deel uit van het gewone stadsbeeld. Stenen, hout, kolen werden per schip vervoerd over de vele grachten die Den Haag toen rijk was.

 

Hagenaar

Niet alle zeilende vrachtschepen waren geschikt om de Haagse grachten te bevaren. Want om de haakse bochten te kunnen nemen konden de schepen niet langer zijn dan 26 meter en niet breder dan 4,58 meter. Voldeden ze aan die eisen dan kregen ze het predicaat Hagenaar.

 

Wagenbrugger

Met de komst van de paardentram veranderde er veel in Den Haag, ook voor het vrachtverkeer over water. Zo moest, voor de route naar het station, de Wagenbrug aangepast worden.

Er kon niet meer recht onder de brug doorgevaren worden én de doorgang was smaller geworden. Alleen schepen die maximaal 22,5 meter lang en 4,12 meter breed waren konden nog onder de brug doorvaren. Zij werden dan ook Wagenbruggers genoemd.

 

Een beetje van beiden

Bij de bouw voldeed de Hendrina Johanna met haar lengte van 21,5 meter en breedte van 4,12 meter eigenlijk al aan de eisen van de veel later in zwang komende Wagenbrugger.

Ironisch genoeg werd het schip in 1934 eerst verlengd tot ruim 26 meter (de lengte van een Hagenaar), om in de jaren tachtig weer ingekort te worden tot haar oorspronkelijke lengte. Een Hagenaar met Wagenbrugger proporties dus.

 

Haags boegbeeld

De Hendrina Johanna is een van de weinig overgebleven Hagenaars/Wagenbruggers. De moeite van het behouden waard, vond Stichting De Ooievaart. Zij kochten het schip aan en met de hulp van vele enthousiaste vrijwilligers is het schip gerestaureerd. Een Haags boegbeeld dat oude tijden doet herleven.

 

Varend monument

In 2014 is de Hendrina Johanna officieel uitgeroepen tot varend monument®. Een museum waardige boot, die -aangemeerd op de Bierkade- de bezoeker meeneemt naar het schippersleven uit de eerste helft van de 20e eeuw. Een mooie illustratie van een periode waarin vracht nog zeilend van en naar Den Haag gebracht werd.

 

Historische tijdlijn van de Hendrina Johana

 

1905 – bouw van de Hendrina Johanna

Jan van Sadelhoff eigenaar van de Hendirna Johanna Jan van Sadelhoff

In opdracht van de 29-jarige steenfabrikant Jan van Sadelhoff uit Loo, wordt op de werf H. de Goede in Doesburg de Hagenaar Hendrina Johanna gebouwd.
Waar de naam van het schip vandaan komt is niet duidelijk. De namen Johannes/Johanna en Hendrikus/Hendrina komen wel regelmatig voor in de familie Sadelhoff. Zo had Jan een halfzuster Johanna Hendrina (Anna).

Op 15 juni 1905 wordt het schip voor het eerst gemeten in Amsterdam.
In het kadaster staat het dan te boek als een stalen “hevelaak”.

 

1910 – nieuwe eigenaren

De vader van Jan van Sadelhoff overlijdt en laat hem de steenfabriek Loowaard in Loo na. Jan wordt op slag verantwoordelijk voor het hele reilen en zeilen van de fabriek en dat is waarschijnlijk de reden dat hij de Hendrina Johanna verkoopt.

De nieuwe eigenaren zijn Hendrina van Megen en A. van Megen uit Duiven. Het schip heeft een certificaat tot aan Köln en Hendrina’s zoon Johannes Albertus Wanders wordt hun zetschipper.

Afmetingen volgens het Kadaster en Rijnvaartregister:
21,50 x 4,12 x 1,57 meter en 82,209 ton groot.

 

1919 – samenwerking

De Hendrina Johanna wordt gedeeld eigendom van Hendrina van Megen en haar zoon Johannes Albertus (Jan) Wanders, die ook de schipper is.

Als zij in 1927 het schip opnieuw laten meten in Rotterdam staat er de naam Di-Jo op. Waarschijnlijk een verwijzing naar hun beider namen. Het schip staat dan te boek als hevelaakzeilschip.

Jan Wanders en vrouw op de Hagenaar Hendrina Johanna Schipper Jan Wanders en zijn vrouw Mina

 

1930 – verkoop

Hendrina van Megen en haar zoon Jan Wanders verkopen de Di-Jo aan schipper Jan Boer, uit Nieuwpoort.

Op de rand van het kajuitdak aan het achterdek komt als brandmerk te staan: 139 B Arnhem 1930.
In de akte wordt het schip vermeld als:

Een ijzeren Hevelaak, metende 82.209 ton,
hebbende 1 mast, zonder mechanische kracht,
met roeiboot.

 

1934 – verlenging

Eigenaar Jan Boer geeft opdracht tot ‘het verlengen, het maken van nieuwe gangboorden en dennenboom’ van de Di-Jo.

Scheepswerf J. Hendriks in Dodewaard neemt het op zich om het schip aan te passen naar de wensen van de eigenaar en rekent daar duizend gulden voor. Het schip wordt verlengd naar 26,41 meter, met een waterverplaatsing van 109.384 ton.

 

1940 tot 1945 – afgezonken

Om grindgaten af te sluiten is de Di-Jo tijdens de oorlogsjaren bewust afgezonken.

Het schip houdt er kenmerkende markeringen aan over: kleine diepe gaten in kop en kont, afkomstig van mitrailleurvuur.

 

1954 – hypotheek

Eigenaar Jan Boer neemt een hypotheek op de Di-Jo en wordt in de officiële stukken omschreven als:

Sleepschip met zijschroefinstallatie
12/15 PK Claes dieselmotor no. E9671, aangebracht op carter
hebbende woonroef, vooronder en laadruim.
Met een verplaatsing van 126.563 m3.

De Di-Jo is blijkbaar niet langer afhankelijk van haar zeilkunst, maar kan nu ook op de motor gevaren worden.

 

1954 tot 1986 – ondergedoken

Ondanks speurtochten in de archieven, verdwijnt de Hagenaar Di-Jo ruim dertig jaar uit beeld en duikt pas weer op in 1986.

Het schip is tegen die tijd in handen van M.R. Vooges, Scheepsrestauratie en -reparatie en heeft wederom een naamswijziging ondergaan. De Di-Jo is omgedoopt tot Gemma Everdina.

 

1986/87 – taxatie en keuring

 

Taxatie

Eigenaar M.R. Vooges, Scheepsrestauratie en – reparatie, laat motorzeilschip Gemma Everdina taxeren.

Het schip wordt omschreven als:

21.54 m lang, 4.12 m breed, 0.54 m diep,
Aak Hagenaar, mercedes 312 188 1102,
bouwjaar motor 1962

De Gemma Everdina is afgekort en teruggebracht tot z’n originele lengte. Waar en door wie dat gedaan is blijft een raadsel. Het schip wordt getaxeerd op een dagwaarde van vijftigduizend gulden.

 

Keuring

In oktober 1987 wordt de Gemma Everdina gekeurd en ‘Vlak: redelijk goed’ bevonden.

 

1990 – motorzeilschip

Na de taxatie en keuring in 1986 verdwijnt de Gemma Everdina weer uit beeld.

Het schip komt in 1990 pas weer boven drijven, als eigenaar Jaitje Jan Dijkstra, juridisch medewerker uit Sneek, het schip verkoopt aan Rudolf Gerard van de Brake en Eveline Marlene de Boer.

Het schip wordt dan omschreven als:

Een stalen motorzeilschip genaamd Gemma Everdina,
6 cyl Mercedes dieselmotor 70pk,
type Om 312 nummer 312 188 1102

 

2005 – bestemming bereikt

Als Stichting de Ooievaart in 2005 de hand weet te leggen op de Hagenaar Gemma Everdina is meteen duidelijk dat het om een museum waardig schip gaat. Een schip ook dat thuishoort in Den Haag met, als het even kan, een ligplaats bij de Wagenbrug en natuurlijk een grondige restauratie.

De ligplaats is al snel geregeld. De restauratie is een ander verhaal en vraagt meer tijd, mankracht en materiaal. Maar het is gelukt en na ruim honderd jaar heeft de Hendrina Johanna niet alleen haar eigen naam weer terug maar uiteindelijk ook haar bestemming bereikt.

“Als museumboot is de Hendrina Johanna een goede illustratie van een bijzondere periode van zeilend vrachtvervoer van en naar Den Haag. Het schip laat aan de bezoeker zien hoe het schippersleven was in de eerste helft van de 20e eeuw. In al zijn facetten en soms ontberingen”

 

De Restauratie

Jarenlang zijn talloze vrijwilligers en leerlingen van het meubileringscollege bezig geweest het binnenvaartschip de Hendrina Johanna weer in haar oude glorie terug te brengen. Een klus waarbij niet alleen vakkennis telt, maar ook ambachtelijk inzicht en gevoel voor esthetiek.

Dat de restauratie niet altijd soepeltjes verliep mag duidelijk zijn, maar op het eindresultaat zijn we meer dan trots!

 

Zeilschip met motor

De Hendrina Johanna werd in 1905 gebouwd als een ‘stalen hevelaak’ zonder motor. In de jaren ’40- ’50 wordt er een motor ingebouwd: een 12/15 PK Claes dieselmotor no. E9671, als zijschroef installatie, aangebracht op de carter.

Tijdens de restauratie is er voor gekozen om wederom een 15 pk Claes motor te plaatsen. Dit keer alleen niet als zijschroef installatie, maar keurig in de machinekamer.

Museumboot Den Haag - 15 pk Claes motor

Beeldende impressies

  • Aan het werk (fotogalerij)
  • Keren van de boot (fotogalerij)

 

Aan het werk

( Harry Langenberg)

Bij zo’n restauratie komt nogal wat kijken. Niet alleen de buitenkant van de boot moest flink onderhanden genomen worden, ook de binnenkant vroeg de nodige aandacht. Er werd heel wat getimmerd, geschuurd en geverfd. Daarnaast is een schip nou niet wat je noemt recht toe recht aan, dus zelfs het kleinste plankje, deurtje of kastje moest op maat gemaakt worden.

 

Het keren van de boot

( Roel Wijnants Fotografie)

Voor sommige werkzaamheden was het nodig om de boot te keren, zodat de andere zijde langs de steiger kwam te liggen. Een klus waar je, met behoorlijk wat mankracht, rustig een middag voor uit kon trekken. Op de motor varen was er (nog) niet bij, dus moest de boot met lange touwen over het water getrokken worden. Daarnaast is de Hendrina Johanna zo lang, dat keren alleen kan vlakbij de brug aan het Zieken. En zelfs dan is het letterlijk kantje boord…

Onze sponsoren

Tijdens het renovatieproces hebben we veel steun gehad van vele partijen. Denk hierbij aan financiële steun, sponsoring in lood-broodjes, materiële steun en door het geven van aantrekkelijke kortingen op hun product.

In het bijzonder bedanken we alle vrijwilligers die de afgelopen jaren onvermoeibaar aan dit project hebben gewerkt!

Onze sponsoren